ĀḠĀ MOḤAMMAD KHAN QĀJĀR

ĀḠĀ MOḤAMMAD KHAN QĀJĀR (memerintah 1203–1212H / 1789–1797M), ialah pengasas dinasti Qajar. Beliau dilahirkan sekitar 1155H / 1742M, sebagai anak sulung kepada ketua kabilah Qavānlū (Qoyunlū) daripada puak Qajar di Astarābād, iaitu Moḥammad-Ḥasan Khan. Datuknya, Fatḥ-ʿAlī Khan, telah dihukum mati oleh Ṭahmāsb II (kemungkinan atas hasutan Nāder Shah). Selepas itu, kabilah Qavānlū serta cabang Ašāqabāš yang mereka anggotai dikuasai oleh puak pesaing, iaitu kabilah Develū daripada cabang Yūḵārībāš.

Moḥammad-Ḥasan hidup sebagai pelarian di padang stepa Turkman semasa pemerintahan Nāder Shah. Selepas kematian Nāder pada tahun 1160H / 1747M, beliau cuba merampas kembali kuasa di Astarābād. Pengganti Nāder, ʿĀdel Shah, menyerang beliau dari Mašhad. Walaupun gagal menangkap Moḥammad-Ḥasan, beliau berjaya menawan anaknya, Moḥammad, lalu mengkastratkannya sebelum dibebaskan. Oleh sebab itu, Moḥammad digelar “āḡā”, satu gelaran yang biasa diberikan kepada sida-sida istana.

Selama sepuluh tahun berikutnya, ketika negeri Afsharid di Khorasan dilanda perebutan kuasa dan serangan Aḥmad Shah Dorrānī dari Afghanistan, Moḥammad-Ḥasan bertempur menentang Āzād Khan Afḡān dan Karīm Khan Zand untuk menguasai bahagian barat empayar Nāder. Namun, beliau ditewaskan oleh tentera Zand pada tahun 1172H / 1759M dan dibunuh. Astarābād jatuh ke tangan musuh, dan dua anaknya, Āḡā Moḥammad dan Ḥosayn-qolī, melarikan diri ke padang stepa.

Setahun kemudian, Āḡā Moḥammad ditangkap dan dihantar sebagai tawanan kepada Karīm Khan Zand di Tehran. Namun, beliau dilayan dengan penuh hormat dan kebaikan. Karīm Khan menggalakkan beliau memujuk saki-baki puaknya supaya menyerah diri, dan mereka akhirnya menetap di Dāmḡān. Kemudian, Āḡā Moḥammad dibawa ke ibu kota Zand di Shiraz.

Sepanjang 16 tahun di istana Karīm Khan, beliau lebih dilayan sebagai tetamu kehormat daripada tawanan. Walaupun secara rasmi menjadi tebusan, beliau tidak pernah diperlakukan sebagai tahanan sebenar. Karīm Khan menghargai kebijaksanaan politiknya, sering meminta pandangannya, malah menggelarnya sebagai penasihat bijaksana.

Āḡā Moḥammad gemar berburu, dan sering meninggalkan Shiraz untuk beberapa hari. Ketika kesihatan Karīm Khan merosot pada tahun 1193H / 1779M, beliau mengambil peluang untuk memantau keadaan. Setelah Karīm Khan meninggal dunia, beliau segera melarikan diri dan kembali ke utara untuk mengumpulkan kekuatan.

Selama hampir sedekad, beliau terlibat dalam peperangan, diplomasi dan tipu daya untuk menyatukan puak-puak Qajar, mengukuhkan kuasa di utara Iran, serta menewaskan pesaing dari keluarga sendiri dan saki-baki pemerintah Zand. Beliau juga berhadapan dengan ancaman Rusia. Pada tahun 1781, beliau berjaya menipu ekspedisi Rusia dan memaksa mereka berundur.

Selepas menewaskan pesaing-pesaingnya, beliau menguasai separuh utara Iran. Beliau memindahkan pusat pemerintahannya ke Tehran dan pada tahun 1203H / 1788–1789M, beliau ditabalkan sebagai pemerintah. Beliau juga melantik anak saudaranya, Bābā Khan (kemudian Fatḥ-ʿAlī Shah), sebagai pewaris.

Beliau kemudian berdepan ancaman baru daripada Loṭf-ʿAlī Khan Zand. Setelah beberapa pertempuran, beliau berjaya menawan Shiraz pada tahun 1792. Sisa-sisa puak Zand dipindahkan ke utara, dan bandar Shiraz dimusnahkan sebahagiannya.

Tindakan paling kejam beliau berlaku di Kermān pada tahun 1794, apabila puluhan ribu penduduk dibunuh, diperhambakan, atau dibutakan. Loṭf-ʿAlī Khan akhirnya ditangkap, diseksa dan dihukum mati.

Selepas menguasai seluruh wilayah bekas empayar Zand, beliau merancang untuk memulihkan wilayah-wilayah lama Safavid. Beliau menyerang Georgia dan menawan Tiflis dengan kekejaman besar, membunuh ramai penduduk dan memperhambakan ribuan orang. Pada tahun 1210H / 1796M, beliau secara rasmi dimahkotakan sebagai Shah Iran.

Beliau juga menyerang Khorasan, menjatuhkan pemerintah tempatan, dan menuntut wilayah-wilayah lain seperti Marv, Bukhara, Balkh dan Herat. Namun, rancangan ini terganggu apabila Rusia menyerang semula kawasan tersebut. Serangan itu terhenti selepas kematian Maharani Catherine II.

Pada tahun berikutnya, ketika berkempen di kawasan Kaukasus, beliau dibunuh oleh beberapa orang pelayannya sendiri pada malam 17 Jun 1797. Kematian ini menamatkan kempen beliau dan cita-cita Qajar di utara.

Dari segi perwatakan, beliau terkenal dengan sifat tamak dan kejam. Namun, beliau juga memiliki tenaga, kecerdikan dan keteguhan yang luar biasa. Walaupun gemar mengumpul harta, beliau hidup sederhana seperti tenteranya dan memastikan mereka dibayar dengan baik. Beliau menjaga ketertiban, rajin beribadah, tetapi juga diketahui meminum arak.

Beliau memegang kuasa secara mutlak, menggunakan para menterinya sebagai pembantu sahaja. Kekejamannya sering digunakan untuk menakutkan musuh dan memastikan ketaatan. Namun, kadangkala tindakannya melampaui batas, termasuk menyeksa dan membunuh tanpa sebab.

Walaupun begitu, beliau berjaya menyatukan Iran di bawah satu pemerintahan selepas bertahun-tahun perpecahan. Walaupun gagal sepenuhnya dalam usaha meluaskan wilayah, beliau berjaya membentuk asas negara Iran moden yang mampu bertahan dalam cabaran abad ke-19 dan awal abad ke-20.